Wat is een ICD? Werking, verschil met pacemaker, leefregels

Je hebt vast wel eens iemand horen zeggen dat een ICD levens redt, maar wat het apparaat precies doet en hoe het jouw dagelijks leven beïnvloedt, blijft voor velen een raadsel. In dit artikel lees je wat een ICD is, hoe het werkt, en wat de belangrijkste verschillen zijn met een pacemaker – gebaseerd op de richtlijnen van de Hartstichting en Nederlandse ziekenhuizen.

ICD-patiënten in Nederland (2023): circa 50.000 ·
Jaarlijkse implantaties: ongeveer 4.000 ·
Overlevingskans bij levensbedreigende ritmestoornis met ICD: >98% ·
Gemiddelde levensduur ICD-batterij: 5-8 jaar ·
Risico op complicatie bij implantatie: <2%

De volgende tabel geeft een overzicht van de belangrijkste kenmerken van ICD en pacemaker.

Vijf belangrijke kenmerken, één helder patroon: de ICD is groter, duurder en complexer dan een pacemaker, maar biedt ook bescherming tegen dodelijke ritmestoornissen waar een pacemaker niet tegen kan helpen. Het is dus geen kwestie van ‘beter’ of ‘slechter’, maar van de juiste toepassing per patiënt.

Wat is een ICD?

Een ICD, ofwel implanteerbare cardioverter defibrillator, is een klein apparaatje dat onder de huid wordt geplaatst, meestal links in de borststreek. Het bewaakt continu het hartritme en geeft bij een levensbedreigende ritmestoornis een elektrische schok om het normale ritme te herstellen. Volgens de Hartstichting (patiëntenorganisatie voor hart- en vaatziekten) beschermt de ICD alleen tegen een hartstilstand door ernstige ritmestoornissen, maar kan hij niet helpen als het hart te veel schade heeft of wanneer andere ziekten verder leven onmogelijk maken.

Hoe werkt een ICD?

• De ICD heeft een dunne elektrode die via een ader naar het hart loopt en het ritme continu meet.
• Bij een te snelle of chaotische ritme (kamerritmestoornis) geeft de ICD een elektrische schok van maximaal 30-40 joule.
• Na een schok herstelt het normale hartritme meestal binnen enkele seconden.
• Sommige ICD’s hebben ook een pacemakerfunctie voor te langzame ritmes.

MUMC+ (academisch ziekenhuis Maastricht) legt uit dat de ICD werkt als een constante bewaker die pas ingrijpt wanneer er echt gevaar is.

Verschil tussen ICD en pacemaker

Het grootste verschil tussen een ICD en een pacemaker is wat ze doen bij een te snel of chaotisch hartritme. Volgens de Hartstichting (richtlijn pacemakers) helpt een pacemaker het hart ritme te ondersteunen bij te langzame hartslag of geleidingsstoornissen, terwijl een ICD ook ernstige, levensbedreigende ritmestoornissen kan behandelen met schokken.

De boodschap: een pacemaker is een soort cruise control voor een te langzame motor, terwijl een ICD een airbag is voor een ongeluk onderweg. Ze vullen elkaar aan, maar ze vervangen elkaar niet.

Waarom krijgt iemand een ICD?

Mensen met een verhoogd risico op plotse hartdood door kamerritmestoornissen krijgen een ICD. De beslissing wordt door een cardioloog genomen op basis van de pompfunctie (ejectiefractie) van de linkerhartkamer en andere risicofactoren.

Medische indicaties voor een ICD

• Een doorgemaakt hartinfarct met een lage pompfunctie (ejectiefractie ≤35%) – de meest voorkomende indicatie in Nederland.
• Hartfalen – als de pompfunctie ernstig is verminderd.
• Erfelijke hartziekten zoals het Brugada-syndroom, hypertrofische cardiomyopathie of het lange QT-syndroom – deze kunnen dodelijke ritmestoornissen veroorzaken.
• Eerder een hartstilstand overleefd (secundaire preventie).

Volgens de Hartstichting (patiëntenorganisatie voor hart- en vaatziekten) kan de ICD niet helpen als het hart te veel schade heeft of als andere ziekten verder leven onmogelijk maken. Het blijft een hulpmiddel, geen genezing.

De implicatie: de ICD is een reddingsboei, maar de onderliggende ziekte vraagt blijvende medische zorg.

Wie komt in aanmerking voor een ICD?

• Patiënten met een ejectiefractie ≤35% na een hartinfarct, na minimaal 3 maanden optimale medicatie.
• Patiënten met erfelijke hartziekten die een verhoogd risico geven op plotse hartdood.
• Patiënten die een hartstilstand hebben overleefd zonder omkeerbare oorzaak.
• Mensen die een aanhoudende, onstabiele kamerritmestoornis hebben doorgemaakt.

De cardioloog weegt ook factoren mee zoals leeftijd, algehele gezondheid en eventuele andere ziekten. Voor oudere patiënten met meerdere aandoeningen kan van een ICD worden afgezien, omdat het apparaat de onderliggende problemen niet oplost.

Wat mag je wel en niet doen met een ICD?

Leven met een ICD betekent niet dat je in een glazen huis woont, maar er zijn wel duidelijke leefregels. De eerste weken na implantatie zijn de belangrijkste, maar ook op lange termijn zijn er zaken waar je rekening mee moet houden.

Autorijden met een ICD

• Na implantatie: de eerste 2 weken niet autorijden of fietsen, volgens VieCuri (ziekenhuis Limburg).
• Bij secundaire preventie (na een levensbedreigende ritmestoornis): autorijden pas na 2 maanden en 1 dag weer.
• Na een schok: tijdelijk niet rijden tot cardioloog toestemming geeft.
• Professioneel chauffeur zijn: meestal definitief niet meer toegestaan.

Sporten en bewegen met een ICD

• Eerste 6 weken: geen sport of werk waarbij de arm aan de ICD-kant flink moet bewegen of belasten (MUMC+ – ICD: voorbereiding, implantatie en nazorg).
• Na 6 weken: de meeste sporten zijn volgens de Hartstichting (richtlijn pacemakers) weer mogelijk, maar contactsporten (boksen, rugby, vechtsporten) vragen extra voorzichtigheid vanwege kans op stoten op de ICD.
• Vermijd extreem omhoog of ver naar achteren bewegen van de arm aan de ICD-kant.

De valkuil: veel mensen denken dat ze na een ICD nooit meer kunnen sporten, terwijl de Hartstichting aangeeft dat gematigd sporten juist wordt aangemoedigd – het is alleen zaak om contactsporten en zware belasting van de ICD-kant te vermijden.

ICD en alcohol

Alcohol met mate is meestal geen probleem, maar overmatig alcoholgebruik kan ritmestoornissen uitlokken, waardoor de ICD vaker kan afgaan. Volgens Nederlandse richtlijnen van de Hartstichting (patiëntenorganisatie voor hart- en vaatziekten) adviseren artsen om niet meer dan 1 glas per dag te drinken, en bij voorkeur alcoholvrije dagen in te lassen.

Wat zijn de nadelen van een ICD?

Een ICD redt levens, maar brengt ook risico’s met zich mee. De nadelen zijn vooral gericht op complicaties bij implantatie, onterechte schokken en psychische impact.

Mogelijke complicaties bij implantatie

Volgens meerdere ziekenhuizen zoals MUMC+ (academisch ziekenhuis Maastricht) zijn de belangrijkste complicaties bij implantatie: infectie van de wond of het apparaat, nabloeding op de plek van de ICD, en het verschuiven van de elektrode. Het risico op een complicatie is minder dan 2%, maar het is reëel. De operatie duurt 1-2 uur onder lokale verdoving of lichte sedatie.

Onterechte schokken en psychische impact

Bij ongeveer 1 op de 14 ICD-patiënten geeft de ICD in de eerste 5 jaar een schok terwijl dat niet nodig is, volgens de Hartstichting (ICD-richtlijnen). Dat komt neer op ongeveer 1-2% per jaar. Onterechte schokken kunnen worden veroorzaakt door snelle, maar niet-gevaarlijke ritmes, of door storingen van het apparaat.

De psychische impact van een ICD wordt nog te vaak onderschat. Angst voor een schok, nachtmerries na een schok, en het gevoel geen controle te hebben over het eigen lichaam zijn veelgehoorde klachten. De Hartstichting (patiëntenorganisatie voor hart- en vaatziekten) adviseert dan ook om tijdig psychologische hulp te zoeken, maar erkent dat de lange-termijnpsychologische effecten nog niet volledig in kaart zijn gebracht.

Kan je lang leven met een ICD?

Ja, een ICD verlengt de overleving bij hoogrisicopatiënten aanzienlijk, maar het apparaat geneest de onderliggende hartziekte niet. De gemiddelde levensverwachting hangt af van de ernst van de hartziekte, eventuele andere aandoeningen, en hoe goed iemand de leefregels kan opvolgen.

Levensverwachting met een ICD

Uit cijfers van de Hartstichting (patiëntenorganisatie voor hart- en vaatziekten) blijkt dat de overlevingskans bij een levensbedreigende ritmestoornis met een ICD >98% is. Dat is een factor tien hoger dan zonder ICD. De levensverwachting wordt echter bepaald door de onderliggende hartziekte, niet door de ICD zelf. Mensen met ernstig hartfalen leven gemiddeld korter dan mensen met een goed behandelbare erfelijke hartziekte. De batterij van een ICD gaat 5-8 jaar mee, daarna is vervanging van het kastje nodig.

De boodschap voor de praktijk: de ICD zorgt ervoor dat je niet plots overlijdt aan een ritmestoornis, maar je kunt nog altijd overlijden aan de gevolgen van de hartziekte zelf. Wie zijn medicatie trouw neemt, gezond leeft en regelmatig zijn cardioloog bezoekt, heeft de beste vooruitzichten.

Leven met een ICD: ervaringen en tips

• Draag altijd je ICD-pasje bij je – ook op reis of bij noodgevallen.
• Houd een mobiele telefoon niet in de borstzak aan de ICD-kant; houd minimaal 15 cm afstand.
• Huishoudelijke apparaten (magnetron, tv, computer) vormen volgens VieCuri (ziekenhuis Limburg) geen enkel probleem.
• Wees voorzichtig met sterke elektrische apparatuur zoals lasapparaten en metaaldetectoren – die kunnen de ICD verstoren.
• Vliegen is gewoon toegestaan, maar meld het bij de veiligheidscontrole.
• MRI-scans zijn onder bepaalde voorwaarden mogelijk – overleg altijd met je cardioloog.

De meeste mensen met een ICD kunnen een normaal leven leiden: werken, reizen, seks, en gematigd sporten zijn allemaal mogelijk, mits je de leefregels respecteert.

Wat kost een ICD en hoe verloopt de operatie?

Een ICD-implantatie kost gemiddeld tussen de € 15.000 en € 25.000, maar dat wordt volledig vergoed uit de basisverzekering – je betaalt alleen het eigen risico. Het is een ingreep die in Nederland jaarlijks ongeveer 4.000 keer wordt uitgevoerd in gespecialiseerde centra.

Kosten van een ICD in Nederland

De kosten van een ICD-implantatie omvatten het apparaat zelf, de operatie, de ziekenhuisopname (meestal 1 nacht), en de nazorg. Wie na de operatie complicaties krijgt, kan rekenen op extra kosten, maar ook die worden gedekt door de basisverzekering. Let op: je eigen risico geldt wel.

ICD-operatie: voorbereiding, implantatie en nazorg

• Voorbereiding: bloedonderzoek, eenmalige antibiotica om infectie te voorkomen, en een gesprek met de cardioloog.
• Implantatie: duurt 1-2 uur, onder lokale verdoving of lichte sedatie. De ICD wordt onder de huid geplaatst, meestal links in de borststreek. De elektrode wordt via een ader naar het hart gebracht.
• Nazorg: eerste 2 weken niet in bad (douchen mag na toestemming), de eerste 6 weken geen zware armbewegingen aan de kant van de ICD. Daarna controleafspraken om de 3-6 maanden bij de cardioloog of ICD-poli.

Volgens VieCuri (ziekenhuis Limburg) is de eerste 2 weken na implantatie niet autorijden of fietsen. De arm aan de kant van de implantatie mag de eerste 6 weken niet extreem omhoog of ver naar achteren worden bewogen.

Het patroon: de operatie is relatief eenvoudig, maar de nazorg vraagt discipline en geduld.

Veelgestelde vragen over ICD

Voor de Nederlandse ICD-drager is de keuze helder: de ICD is geen remedie, maar een reddingsboei. Wie de leefregels accepteert en de psychische impact serieus neemt, kan een normaal leven leiden – met een constante herinnering onder de huid dat het hart soms hulp nodig heeft. De echte vraag is niet of je met een ICD kunt leven, maar hoe goed je de onderliggende hartziekte onder controle krijgt. De ICD vangt de noodsituaties op, maar de dagelijkse zorg voor je hart blijft in eigen handen.